Soms dient een afscheid zich langzaam aan. Niet onverwacht van de ene op de andere dag, maar stap voor stap. Pijnlijk, confronterend en tegelijkertijd waardevol. Het geeft de mogelijkheid om woorden uit te spreken die anders misschien onuitgesproken zouden blijven. Bij Jan begon het proces ‘afscheid nemen bij leven’ al lang vóór zijn overlijden.
Op nog veel te jonge leeftijd kreeg Jan de diagnose dementie. Een ziekte die niet alleen zijn geestelijke gezondheid aantastte, maar die ook verweven raakte met zijn toch al kwetsbare lichamelijke gezondheid. Het maakte dat Jan en zijn vrouw Esther wisten dat het moment van definitief afscheid nemen van elkaar, wellicht eerder zou komen dan zij beiden wilden.
Elf maanden voordat Jan uiteindelijk overleed, zat ik bij hen aan de keukentafel. We spraken over zijn afscheid. Een bijzonder gesprek, waarin verdriet en humor moeiteloos naast elkaar bestonden.
Na dat gesprek hielden Esther en ik contact en is er ook een gesprek met de jongens erbij geweest. Langzaam werd het proces van ‘afscheid nemen bij leven’ onderdeel van het dagelijks bestaan. Niet als iets wat vermeden moest worden, maar als iets dat er mocht zijn. Het naderende overlijden van Jan werd binnen het gezin een bespreekbaar onderwerp. Dat is niet vanzelfsprekend. Veel mensen vinden het moeilijk om over de dood te praten zolang iemand er nog is.
Er werden speeches geschreven en hardop aan elkaar voorgelezen. Zelfgemaakte filmpjes werden samen bekeken. Vrienden kwamen langs om herinneringen op te halen, een arm om Jan heen te slaan en afscheid te nemen terwijl hij er nog bij was. Er werden woorden uitgesproken die anders misschien pas na zijn overlijden zouden zijn gedeeld.
Ik weet zeker dat Esther en haar jongens veel mensen hebben geïnspireerd met de manier waarop zij dit proces zijn aangegaan. Niet door sterk te zijn, maar door kwetsbaar te durven zijn. Door niet te wachten tot het afscheid onvermijdelijk was, maar het samen stap voor stap aan te gaan.
Misschien is dat wel de grootste waarde van afscheid nemen bij leven. Het verandert de uitkomst niet, maar het geeft de tijd die nog rest meer betekenis. Het biedt ruimte om te zeggen wat gezegd moet worden, te voelen wat gevoeld mag worden en elkaar vast te houden zolang dat nog kan. En juist daarin schuilt een onschatbare vorm van liefde.
De datum van zijn euthanasie werd gepland. Jan was er klaar voor. Hij was moe, zijn lichaam was op. Hij had vrede met de weg die voor hem lag. Hij ging op wereldreis zei hij met Zuid-Afrika als eerste bestemming.
Een dag voor zijn overlijden ontmoette ik hem voor de laatste keer. Terwijl ik naast hem zat met de rouwkaarten op mijn schoot, wist Jan mij toch nog een persoonlijk verhaal te vertellen. Een verhaal dat eindigde zoals zoveel mooie momenten met Jan eindigden: met een schaterlach. Het typeerde hem. Ondanks alles bleef er ruimte voor humor, voor verbinding en voor het leven zelf.
De condoleance aan huis was druk en mooi. Het afscheid van Jan was indrukwekkend en pijnlijk mooi. In het dorpshuis van Waarland kwamen familie, vrienden, buren en heel veel bekenden samen om zijn leven te eren. Er werden mooie woorden gesproken. Er waren ontelbaar veel foto’s die samen zijn levensverhaal vertelden. Prachtige liedjes klonken door de zaal, waarvan er zelfs één live werd gezongen. En natuurlijk was er ruimte voor wat Jan zo waardeerde: de derde helft. Samenzijn, napraten, herinneringen ophalen en met elkaar het glas heffen op een leven dat ertoe deed.
Een paar dagen later reden zijn jongens hun vader zelf in de rouwauto naar het crematorium. Aan de weg stonden vele mensen opgesteld. Een laatste groet. Een laatste eerbetoon. Een laatste applaus.
Wat mij vooral bijblijft, is hoe Jan, Esther en hun jongens dit afscheid samen hebben vormgegeven. Niet alleen in de dagen rondom zijn overlijden, maar al in de maanden daarvoor. Zij wachtten niet tot het einde om terug te kijken op zijn leven, hun liefde uit te spreken of herinneringen met elkaar te delen. Ze deden het terwijl Jan er nog was.
Het leven van Jan werd door Esther en haar jongens op indrukwekkende wijze voltooid. En misschien is dat wel de mooiste betekenis van afscheid nemen bij leven: dat een leven niet alleen wordt afgesloten, maar bewust wordt afgerond. Met liefde, met aandacht en met elkaar. Ik heb hun proces vanaf de zijlijn mogen volgen. Het was een pijnlijke, mooie maar vooral bijzondere voltooiing in het kwadraat.